![](/user_photo/2706_HbeT2.jpg)
УМК 5В072900 ИГ каз
.pdf7Сызбада метрикалық жəне құбырлық бұранда қалай кескінделеді? 8Өлшемдерді қою кезіндегі база ретінде не болады?
9Жұмыс сызбаларына қандай талаптар қойылады?
10 Как построить тени от точки на плоскостях проекций.
11 Өзіндік жəне құлама көлеңкелердің шектеу сызықтарының өзара қандай байланысы бар? Сызбада мысал келтіріңіз.
12 Айналу беті өзінің «шығару шамасы» қабырға жазықтығында белгілі болғанда өзіндік көлеңке шекарасының кез келген нүктесінің шығару шамасы қалай анықталады?
13 |
Көлеңке салуда горизонталь жəне фронталь қосымша көмекші |
жазықтықтар қандай жағдайда қолданылады? |
|
14 |
Квадрат жəне дөңгелек тақтадан (плита) дөңгелек ұстынға (колонна) |
құлама көлеңкелері қалай салынады? |
|
15 |
Дөңгелек ұстынға білікшеден (валик) түсетін көлеңкені салу əдісі. |
16 |
Ашық цилиндр қуыстың (ниша) ішкі бетіне оның жоғарғы ернеуінен |
түскен көлеңкені салыңыз. |
|
17 |
Конустық жəне сфералық қуыстарда қосымша фронталь жазықтықтар |
əдісімен көлеңкелерді салуға бола ма? |
|
18 |
Сфералық жəне конустық қуыстарда құлама көлеңкелерді салу |
əдістері? |
|
19 |
Перспективада беттескен көру нүктесі не үшін қолданылады? |
20 |
Ғимараттардың негізгі түрлері. |
21 |
Жобалау стадиялары. |
22 |
Құрылыс сызбаларындағы масштабтар. |
23 |
Құрылыс сызбаларындағы сызба сызықтары. |
24 |
Құрылыс сызбаларындағы негігзгі көріністер. |
25 |
Құрылыс сызбаларындағы тіліктер. |
26 |
Құрылыс сызбаларында өлшемдерді қою. |
27 |
Құрылыс сызбаларындағы биіктік белгілері. |
28 |
Құрылыс сызбаларындағы биіктік белгілері. |
29 |
Құрылыс сызбаларындағы шартты кескіндер. |
30 |
Темірбетон құрылымдарының сызбалары. |
31 |
Металл құрылымдарының сызбалары. |
32Жұмыс сызбаларының негізгі жинақтарының маркалары.
33Қабырғалар мен арақабырғалардың сызбалары.
34Баспалдақ сызбалары.
35Бас жоспар сызбалары.
36Ағаш құрылымдардың сызбалары.
37Санитарлық-техникалық жабдықтардың сызбалары.
38Құрылыс сызбаларын орындау реті.
39Құрылыс сызбаларындағы модульдік координация.
40Құрылыс сызбаларындағы шартты кескіндер.
10
![](/html/2706/393/html_n4uo3G4oP_.A649/htmlconvd-EDFfQe12x1.jpg)
1.9 Курстың саясаты мен əрекеттері
«Инженерлік графика» пəні бойынша тапсырмалардың жəне бақылаудың
мынадай |
түрлері |
қарастырылған: зертханалық |
жұмыстар, міндетті |
графикалық |
жұмыстар, |
есептер шығару, шептік бақылау. Жұмыстардың |
|
барлық түрлері тиесілі уақытта орындалып, тапсырылуы қажет. |
Тапсырманың барлық түрлерін орындамаған студенттер, емтиханға
жіберілмейді. |
Студент бақылаудың барлық түрлерін орындап, |
рейтингтік |
|
пайыздың |
қосындысында ³ 50% жинаған |
кезде |
қорытынды |
бақылауға(емтихан) жіберіледі.
2. Берілетін материалдың мазмұны.
6-кесте
2.1 Пəннің тақырыптық жобасы
|
Тақырыптың аты |
Академиялық сағат саны |
|
|||
|
Дəріс |
Зерт. |
СОӨЖ |
СӨЖ |
||
|
|
|||||
|
1 |
2 |
3 |
4 |
5 |
|
1. |
Көріністер, тіліктер, қималар . |
1 |
2 |
3 |
3 |
|
|
|
|
|
|
|
|
2. |
Аксонометриялық кескіндер. |
1 |
2 |
3 |
3 |
|
|
|
|
|
|
|
|
3. |
Бөлшектерді біріктіру. Ажыратылатын жəне |
1 |
2 |
3 |
3 |
|
ажырамайтын біріктірулер. |
|
|||||
|
|
|
|
|
||
|
|
|
|
|
|
|
4. |
Бөлшектердің эскиздері мен жұмыс сызбалары. |
1 |
2 |
3 |
3 |
|
Құрастыру сызбасы. |
|
|||||
|
|
|
|
|
||
5. |
Сызықтық перспектива. |
1 |
2 |
3 |
3 |
|
|
|
|
|
|
|
|
6. |
Сəулетшілер тəсілі. |
1 |
2 |
3 |
3 |
|
|
|
|
|
|
|
|
7. |
Ортогональ проекцияларда, аксонометрияда жəне |
1 |
2 |
3 |
3 |
|
перспективада көлеңкелер. |
|
|||||
|
|
|
|
|
||
8. Құрылыс сызбалары туралы жалпы мəліметтер. |
|
|
|
|
|
|
Құрылыс сызбаларын графикалық безендірудің жалпы |
1 |
2 |
3 |
3 |
|
|
ережелері. |
|
|
|
|
|
|
9. |
Азаматтық жəне өнеркəсіп ғимараттарының пландары. |
1 |
2 |
3 |
3 |
|
|
|
|
|
|
|
|
10. Ғимараттардың тіліктерінің сызбалары. |
1 |
2 |
3 |
3 |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
11. Баспалдақ сызбалары. |
1 |
2 |
3 |
3 |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
12. Ғимараттардың фасадтарының сызбалары. |
1 |
2 |
3 |
3 |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
13. Темірбетон бұйымдары мен конструкцияларының |
1 |
2 |
3 |
3 |
|
|
сызбалары. |
|
|||||
|
|
|
|
|
||
|
|
|
|
|
|
|
14. Металл конструкцияларының сызбалары. |
1 |
2 |
3 |
3 |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
15. Ағаш конструкцияларының сызбалары. |
1 |
2 |
3 |
3 |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Барлығы (сағаттар) |
15 |
30 |
45 |
45 |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
11
![](/html/2706/393/html_n4uo3G4oP_.A649/htmlconvd-EDFfQe13x1.jpg)
2.2 Дəріс сабақтарының конспектісі. 1-дəріс. Көріністер, тіліктер, қималар.
Техникалық сызу сызбаларында кең тараған жəне құрылыс, өнеркəсіптің барлық салаларында қолданылатын, өзара перпендикуляр жазықтықтарға проекциялау ережелері МЕСТ 2.305-68 –мен анықталады.
Проекциялау əдісінің ең негізігсі болып, бірінші бұрыш əдісі(Е əдісі) табылады. Мұнда зат өзара перпендикуляр проекциялар жазықтығынына тік бұрышпен проекцияланады, бұл кезде бейнеленетін зат бақылаушы мен сəйкес проециялар жазықтығының арасында орналасады.
|
|
|
Келесідей |
|
|
көрінстердің |
|
түрлері |
|
|
анықталған: |
|
|
|
|
1 – алдынан |
қарағандағы |
||
Фронталь проекция |
||||
жазықтығы |
көрініс |
(негізгі |
көрініс |
|
|
немесе |
|
фасад), |
бейне |
|
|
|||
|
фронталь |
проекциялар |
||
|
жазықтығында; |
|
||
|
2 |
– |
жоғарыдан |
|
|
қарағандағы |
|
көрініс |
|
|
(план); |
|
|
|
|
3 – сол |
жақ |
көрініс, бүйір |
|
|
|
фасад; |
|
|
1.1-сурет |
|
|
|
4 – оң жақ көрініс; |
|
|
|
|
|
5 |
– астыңғы көрініс; |
|
|
6 |
– артқы көрініс (артқы фасад). |
|
|
1.2-сурет |
|
1.3- сурет |
|
|
|
|
|
|
|
|
Проекцияның |
фронталь жазықтығындағы |
бейнелер |
сызбада басты |
||
ретінде алынған. Бұйым фронталь проекция жазықтығына қатысты бейне |
|||||
бұйымның пішіні жəне өлшемдері жөнінен мүмкіндігінше |
толық ақпарат |
||||
бере алатындай |
орналастырылады. Кескіндер |
саны минималды, бірақ |
12
![](/html/2706/393/html_n4uo3G4oP_.A649/htmlconvd-EDFfQe14x1.jpg)
сызбаны оқу үшін жеткілікті болуы керек. Сызбада – көріністердің шартты аттары жазылмайды, егер бұл көріністер проекциялық байланыста болса, яғни келесідей тəртіпте: жоғарыдан көрініс – басты көріністің астында; сол жақ көрініс – басты көріністің оң жағында; оң жақ көрініс – басты көріністің сол жағында; астыңғы көрініс – басты көріністің үстіңгі жағында; артқы көрініс – сол жақ көріністің оң жағында.
|
|
1.6-сурет |
|
1.4-сурет |
1.5-сурет |
||
|
|||
|
|
|
Басты көрініске қатысты жеке кескіндер(көріністер) суретте көрсетілгендей проекциялар жазықтығын бір ғана жазықтыққа . жаядыКөрініс – бақылаушыға бұйым бетінің көрінетін бөлігі қаратылған бейне.
Кескіндердің санын азайту мақсатында, көріністерде бұйым бетінің
көрінбейтін бөліктерін үзік сызықтармен көрсетуге |
рұқсат етілген(1.3- |
сурет). |
|
Тілік — бір немесе бірнеше жазықтықпен ойша |
қиылған нəрсенің |
кескіні. Тілікті орындаған кезде, қиюшы жазықтықтың өзінде не жатқанын жəне оның ар жағында не жатқаны кескінделеді(1.4-сурет). Қиюшы жазықтықтың арғы жағындағының барлығын салмауға рұқсат бар, егер ол бұйымның конструкциясын түсіну үшін қажет болмаса (1.5-сурет).
Қима — нəрсені бір немесе бірнеше жазықтықпен ойша қиғаннан шыққан фигура кескіні (1.6-сурет). Қимада тек қиюшы жазықтықта не пайда болады, тек сол ғана көрсетіледі.
Негізгі əдебиет: 4 нег.[40-46 ], 5 нег. [69-101 ]
Қосымша əдебиет: 2 қос.[148-186].
Бақылау сұрақтары:
1.Негізгі көріністерді атаңыз.
2.Тілік дегеніміз не? Тіліктің негізгі түрлерін атаңыз.
3.Қандай бейнелер үшін жартылай көрініс, жартылай тілік біріктіріледі?
4.Қима дегеніміз не? Тілік пен қиманың айырмашылығы қандай?
5.Жергілікті тілік дегеніміз не?
6.Тіліктерді қалай белгілейміз?
13
![](/html/2706/393/html_n4uo3G4oP_.A649/htmlconvd-EDFfQe15x1.jpg)
Дəріс 2. Аксонометриялық проекциялар.
Аксонометрия гректiң аксон (ось) жəне метрео (өлшеу) деген екi сөзiнен құрылады.
|
2.1 - сурет |
|
|
|
|
|
А´ - А нүктесінің |
|
|
|
– А нүктесінің |
||
аксонометриялық |
проекциясы. А´1 |
|||||
екінші проекциясы. |
|
|
|
|
|
|
Аксонометриялық |
бірліктің |
оның |
нақты |
ұзындығына |
қатынасы |
бұрмалану коэффициенті деп аталады: u=e´x/ex , v=e´y/ey, w=e´z/ez.
u=v=w – изометрия; u=w – диметрия; u≠v≠w – триметрия;
Тікбұрышты изометрия. Аксонометриялық осьтердің орналасуы2.2- суретте көрсетілген. x, y, z осьтері бойынша бұрмалану коэффициенттері
0.82-ге тең.
2.2-сурет |
2.3-сурет |
|
|
14
![](/html/2706/393/html_n4uo3G4oP_.A649/htmlconvd-EDFfQe16x1.jpg)
Оңай болу үшін изометриялық проекцияны əдетте бұрмаланусыз орындайды, яғни бұрмалану коэффициентін 1-ге тең деп алады.
Бұйымның тікбұрышты изометриялық роекциясына мысал2.3- суретте келтірілген. .
Тікбұрышты диметрия. Аксонометриялық осьтердің орналасуы2.4- суретте көрсетілген.
2.4-сурет |
2.5-сурет |
|
|
yосі бойынша бұрмалану коэффициенті 0.47-ге тең, ал x жəне z бойынша
-0.94-ке.
Диметриялық проекцияны x жəне z осьтері бойынша бұрмалаусыз, жəне y осі бойынша бұрмалау коэффициентін 0.5-ке тең қылып алады.
Бұйымның диметриялық проекциясына мысал 2.5-суретте келтірілген.
Фронталь изометриялық проекция.
Аксонометриялық осьтердің орналасуы 2.6-суретте көрсетілген.
2.6-сурет |
2.7-сурет |
Фронталь изометриялық проекцияда у осінің бұрышы ретінде 30 жəне 60° қолдануға болады.
Фронталь изометриялық проекцияны х, у, z осьтері бойынша бұрмалаусыз орындайды. Фронталь изометриялық проекцияға мысал 2.7- суретте көрсетіл-ген.
15
![](/html/2706/393/html_n4uo3G4oP_.A649/htmlconvd-EDFfQe17x1.jpg)
Горизонталь изометриялық проекция.
Аксонометриялық осьтердің орналасуы 2.8-суретте көрсетілген. . Горизонталь изометриялық проекцияда у осінің бұрышы ретінде 45 жəне
|
60° алуға болады, соған |
|||
|
қоса, х жəне у остерінің |
|||
|
арасын |
90°-та |
сақтау |
|
|
қажет. |
Горизонталь |
||
|
изометриялық |
|
проек- |
|
|
ция х, у жəне z осьтері |
|||
|
бойынша |
бұрмалаусыз |
||
|
орындалады. |
Горизон- |
||
|
таль |
|
изометриялық |
|
|
проекцияға мысал 2.9- |
|||
2.8-сурет |
суретте келтірілген. |
|||
2.9-сурет |
|
|
|
Фронталь диметриялық проекция. Аксонометриялық осьтердің орналасуы 2.10-суретте келтірілген.
Фронталь диметриялық проекцияда у осінің көлбеулігін 30 жəне 60° етіп алуға болады.
|
2.10-сурет |
|
|
|
2.11-сурет |
у |
||
|
|
|
|
|
|
|
||
осі бойынша |
бұрмалану |
коэффициенті– 0.5, ал x жəне z |
бойынша - |
1. |
||||
Бұйымның |
фронталь |
диметриялық |
проекциясына |
мысал2.11-суретте |
||||
келтірілген. |
Аксонометриялық |
проекцияларда |
қиманы |
штрихтау |
||||
сызықтарын |
қабырғалары аксонометриялық |
осьтерге |
параллель |
болып |
||||
келетін квадраттың диагоналіне параллель етіп жүргізеді (2.12-сурет). |
|
|||||||
Өлшемдерді салғанда, олардың шығарма сызықтары аксонометриялық |
||||||||
осьтерге параллель, ал өлшемдік сызықтар– |
өлшеніп отырған кесіндіге |
|||||||
параллель болады (2.13-сурет). |
|
|
|
|
16
![](/html/2706/393/html_n4uo3G4oP_.A649/htmlconvd-EDFfQe18x1.jpg)
2.12-сурет |
2.13-сурет |
|
|
Негізгі əдебиет: 1 нег.[208-233 ], 2 нег. [176-200 ]
Қосымша əдебиет: 1 қос.[205-219].
Бақылау сұрақтары:
1.Қандай проекцияларды аксонометриялық деп атаймыз?
2.Аксонометриялық проекциялардың түрлерін атаңыз.
3.Бұрмалану коэффициенті деп нені атаймыз?
4.Аксонометрияның негізгі теоремасы – Польке теоремасын айтыңыз.
5.Тік бұрышты изометрия мен диметрияда ось бағыттары бойынша бұрмалану коэффициенттерін атаңыз.
Дəріс 3. Тетікбөлшектерді біріктіру. Ажырайтын жəне ажырамайтын біріктірулер.
Тетікбөлшектерді біріктірулер ажырайтын жəне ажырамайтын болады. Жеке тетікбөлшектерге ешбір ақаусыз бөлшектеуге немесе оларды жинауға
болатын біріктірулер ажырайтын деп аталады. Оларға мынадай біріктірулер |
|
||||||
жатады: |
|
|
|
|
|
|
|
- |
бұрандалы бекіту тетікбөлшектерінің(болттардың, |
шпилькалардың, |
|
||||
винттардың) көмегімен жасалатын біріктірулер; |
|
|
|
||||
- |
бұрандасыз |
тетікбөлшектердің (штифттардың, |
шплиттардың, |
|
|||
шпонкалардың) көмегімен жасалатын біріктірулер; |
|
|
|
||||
- құбырларды фитингтардың көмегімен біріктірулер. |
|
|
|||||
Ажырайтын |
|
біріктірулер |
қозғалатын |
жəне |
қозғалмайтын . |
болады |
|
Қозғалатын |
біріктірулерде |
тетікбөлшектер |
өзара |
қозғалыста . |
болады |
Мысалы, домкрат винттары, білдектердің, пресстердің винттары. Қозғалмайтын біріктірулерге болттардың, фитингтердің жəне тағы да басқа бекіту бұйымдардың көмегімен біріктірулер жатады.
Ажырамайтын біріктірулерде тетікбөлшектер ақаусыз ажыратылмайды. Бұндай біріктірулер пісіру, тойтарып шегелеу, дəнекерлеу, желімдеу, пресстеу арқылы жасалады.
17
![](/html/2706/393/html_n4uo3G4oP_.A649/htmlconvd-EDFfQe19x1.jpg)
Бұранда деп білікте немесе тетікбөлшектің тесігінде жазық контурдың (бұранда профилінің) цилиндрлік (немесе конустық) бет бойымен бұрама қозғалысының нəтижесінде пайда болған бетті айтады. Профильдің бетке қатысты орны өзгеріссіз болады. Бұранда оңқай жəне солақай болады. Егер білік тесікке сағат тілінің жүріс бағытымен бұралатын болса, бұранда оңқай болады. Ал егер білік тесікке сағат тілінің жүріс бағытына қарсы бұралатын болса, бұранда солақай болады. Солақай бұрандаға қарағанда оңқай бұранда көп қолданылады.
Бұранда профилі – тетікбөлшектің осі арқылы өтетін жазықтықпен қиғандағы бұранда қимасының контуры. Профиліне байланысты бұрандалар үшбұрышты, тік төртбұрышты, трапециялық, тіректік жəне дөңгелек болады. Профилі үшбұрышты бұранда көбіне бекітуге арналған тетікбөлшектерде жасалады, сондықтан оны бекіту бұрандасы деп атайды.
Басқа профильді бұрандалар, əсіресе трапециялық жəне тік төртбұрышты бұрандалар, жүріс бұрандаларына жатады.
Бұранда қадамы – пішіннің көршілес аттас бүйір қабырғаларының арасындағы, бұранда осіне параллель бағытта алынған қашықтық.
Бұранда жүрісі – пішіннің ең жақын аттас бүйір қабырғаларының арасындағы қашықтық.
Стандартты бұрандалар.
Метрикалық бұранда. Бұл негізгі бекіту бұрандасы болып табылады(3.1- сурет). Бұранда пішіні тең қабырғалы үшбұрыш болады. Пішін төбелері шеңбер доғалармен дөңгелектенеді. Метрикалық бұранда ірі немесе майда қадамды болады.
|
3.1 - сурет |
|
|
|
|
|
Құбырлы |
цилиндрлік бұранда. |
|||
|
МСТ 6357-81 стандарты бойынша |
||||
|
құбырлы цилиндрлік |
бұранданың |
|||
|
пішіні |
төбесіндегі |
бұрышы |
||
|
a=55°болатын |
тең бүйірлі |
|||
|
үшбұрыш, |
төбелер |
|
шеңбер |
|
|
доғаларымен |
|
дөңгелектенген. |
||
|
Құбырлық |
бұранданың |
негізгі |
||
|
өлшемі дюйммен есептеледі. |
|
|||
|
3.1-суретте |
біліктегі |
жəне |
||
Рисунок 3.2 |
|||||
тесіктегі |
бұранданың |
кескіні |
|||
|
|||||
|
18
![](/html/2706/393/html_n4uo3G4oP_.A649/htmlconvd-EDFfQe20x1.jpg)
көрсетілген.
.
3.3-сурет – Құбырларды біріктіру сызбасы:
1 - муфта, 2 - құбыр
3.4-сурет – Жүріс бұрандалары:
а - трапециялық, б – тіректік, в – тіктөртбұрышты
Метрикалық бұранданы сызбада белгілегенде сыртқы диаметрдің алдына М əрпін қояды, мысалы М12 – ірі қадамды бұранда үшін. Майда қадамды бұранданы белгілегенде қадамның өлшемі де көрсетіледі, мысалы М12×1,5.
3.3-суретте |
құбырлық |
бұранданы |
белгілеу |
көрсетілген. Құбырлық |
бұранданы |
белгілегенде |
құбырдың |
шартты ішкі |
диаметрін көрсетеді, |
мысалы, G3/4. |
|
|
|
|
Негізгі əдебиет: 1 нег.[197-240], 2 нег. [123-150]
Қосымша əдебиет: 1 қос.[319-324].
Бақылау сұрақтары:
1.Метрикалық бұранда сызбада қалай кескінделеді?
2.Құбырлық бұранда сызбада қалай кескінделеді?
3.Ажырайтын біріктірулер дегеніміз не, оған қандай біріктірулер жатады?
4.Ажырамайтын біріктірулер дегеніміз не?
5.Пісірмелі біріктіру дегеніміз не?
19